Fazla Seçenek Tuzağı
Güncelleme tarihi: 9 Kas
Bize yıllardır söylenen, sık sık hatırlatılan, hatta öğretilen bir düşünce var: Ne kadar çok seçeneğimiz varsa o kadar özgürüz. İlk bakışta kulağa oldukça mantıklı geliyor. Daha fazla imkân, daha fazla fırsat, daha fazla alternatif… Kim istemez ki?
Bir zamanlar hayalini bile kuramadığımız pek çok şeye bugün kolaylıkla ulaşabiliyoruz. Dünyanın başka bir yerinde yaşayabilir, istediğimiz alanda eğitim alabilir, bir düğmeye basarak yüzlerce ürün arasından seçim yapabiliriz. Bu ulaşılabilirliğin yanında bir de sınırsız seçenekler dünyası var elbette. Bir diş macunundan tutun da satın almayı düşündüğümüz eve kadar her alanda alternatifler sonsuz. Yani önümüzde hem sınırsız seçenekler hem kolay ulaşılabilirlik boylu boyunca uzanıyor. Bunlar bir zamanlar özgür bir yaşam için hayali kurulan imkanlar. Ve artık elimizin altında. Peki tüm bu imkanlarla hayatımızı daha rahat yaşamamız ve kendimizi daha özgür hissetmemiz gerekmez mi?
Ama aslında tam tersi oluyor.
Seçenekler çoğaldıkça karar vermek zorlaşıyor. Birini seçtikten sonra bile aklımız diğerlerinde kalıyor. Acaba daha iyisi var mıydı? Biraz daha araştırmalı mıydım? Yanlış olanı mı seçtim?
Ve farkında olmadan ihtiyacımız olanı seçmekten çok, önümüzdeki tüm seçenekleri yönetmeye başlıyoruz.

Bir şeyi seçmek neden bu kadar zorlaştı?
Yeni bir kazak almak istediğinizi düşünün (daha geçen hafta yaşadım bu tecrübeyi). İhtiyacınız belli. Almak istediğiniz kazağın rengini, modelini, hatta ne kadar harcamak istediğinizi de biliyorsunuz. Ama bir internet sitesine girdiğinizde veya mağazaya gittiğinizde karşınıza yüzlerce seçenek çıkıyor; önceden kararlaştırdığınız renkten, modelden farklı, bütçeden fazla.
Birini beğeniyorsunuz. Sonra başka bir markada benzerini görüyorsunuz. Yorumları okuyorsunuz, fiyatları karşılaştırıyorsunuz, indirim beklemeyi düşünüyorsunuz. Başlangıçta yalnızca bir kazağa ihtiyacınız varken kendinizi başka kazakları da arzularken buluyorsunuz. Ve fark etmeden saatlerinizi, enerjinizi harcıyorsunuz.
Üstelik satın aldığınızda bile mesele bitmeyebiliyor. Ertesi gün daha güzelini ya da daha ucuzunu gördüğünüzde seçiminizden şüphe etmeye başlıyorsunuz. Belki iade etmeyi düşünüyorsunuz. Bunu hangimiz yaşamadık ki? Üstelik bu yalnızca alışverişte de yaşanmıyor.
Bir tatil planlarken onlarca otel arasında kalıyoruz. Bir konuda kendimizi geliştirmek isterken hangi eğitimi alacağımıza karar veremiyoruz. Bir akşam dinlenmek için açtığımız dijital platformda ne izleyeceğimizi seçmekle vakit geçiriyoruz. Oysa başlangıçta ne istediğimiz çoğu zaman oldukça net olabiliyor: Üzerimize yakışan bir kazak, iyi dinlenebileceğimiz bir tatil, bize katkı sağlayacak bir eğitim ya da keyifli geçireceğimiz bir akşam.
Seçenekler çoğaldığında bazen ne istediğimizi unutup hangisinin daha iyi olduğunu bulmaya çalışıyoruz. Ve artık kendi ihtiyacımıza cevap aramıyoruz. Önümüze çıkan bütün ihtimallerin içinden en iyisini bulmaya uğraşıyoruz.
Mesele yalnızca karar vermek değil, bırakamamak
Bence seçenek bolluğunun yarattığı asıl zorluklardan biri burada başlıyor. Çünkü çoğu zaman bir seçeneği belirlemekten çok, diğer seçenekleri geride bırakmakta zorlanıyoruz.
Bir eğitime katılmak istiyoruz ama başka bir eğitimi de kaçırmak istemiyoruz. Yeni bir projeye başlamak istiyoruz ama hâlihazırda ilgilendiğimiz işlerden de vazgeçemiyoruz. Hafta sonu dinlenmek istiyoruz ama arkadaşlarımızla buluşmayı, ailemize vakit ayırmayı, evdeki işleri bitirmeyi de istiyoruz. Evet, belki hepsinin kendi içinde bir değeri olabilir ve hepsini istememiz de anlaşılır bir durum. Ama bir sorun var: Zamanımız, enerjimiz ve dikkatimiz sınırsız değil.
Bir şeye evet dediğimizde başka bir şeye ayırabileceğimiz zaman azalıyor. Bir sorumluluk üstlendiğimizde başka bir şey için kullanabileceğimiz enerjiden harcıyoruz. Buna rağmen çoğu zaman seçim yapmayı sadece seçeneklerimizden birini belirlemek olarak görüyoruz. Oysa seçim yapmak, seçmediğimiz ihtimallerden de vazgeçmeyi gerektiriyor. Ve galiba en çok bu kısmını sevmiyoruz. Çünkü diğer ihtimallerden vazgeçmek, bazen bir fırsatı kaçırmış olmak gibi geliyor. Bir kapıyı kapatırsak özgürlüğümüzü kaybedeceğimizden korkuyoruz.
Bu yüzden kapıları açık tutuyoruz. Ama her kapının önünde biraz bekleyip hiçbirinden içeri girememek de mümkün.
Fazla Seçenek: Her şeye sahip olmak isterken elimizdekilerden uzaklaşmak
Seçenek bolluğunun bir başka etkisi de sahip olduklarımızla kurduğumuz ilişkide ortaya çıkıyor. Diyelim ki uzun zamandır istediğiniz bir eve taşındınız. Evinizi sevdiniz, yerleştiniz, hayatınız orada akmaya başladı. Bir süre sonra başka evlere bakmaya başladınız. Daha büyük mutfaklar, daha güzel bahçeler, daha ferah salonlar gördünüz.
Ve bir zamanlar sizi mutlu eden ev, birdenbire eksikleri olan bir yere dönüşmeye başladı.
Oysa eviniz değişmedi. Değişen, onu karşılaştırdığınız ihtimallerdi.
Elbette daha iyisini istemekte yanlış bir şey yok. Bazen de gerçekten başka bir seçeneğin ihtiyaçlarımıza daha uygun olduğunu da fark edebiliriz. Ama burada kendimize sormamız gereken bir soru var: Ben gerçekten başka bir şey mi istiyorum, yoksa başka bir şeyin mümkün olduğunu gördüğüm için mi elimdekinden uzaklaşıyorum? Bu ayrım önemli.
Çünkü her yeni ihtimal bir ihtiyaç değildir. Her mümkün olan şey de hayatımıza girmek zorunda değildir. Bazen daha fazlasını istemek, aslında ne istediğimizden uzaklaşmanın bir yolu haline gelebiliyor.

Sadeleşmek seçenekleri azaltmak mı?
Yaşamda sadeleşme dediğimde insanların aklına çoğu zaman daha az eşyaya sahip olmak geliyor. Oysa benim için sadeleşmenin meselesi hiçbir zaman yalnızca eşya olmadı. Eşyalarla başladığım yolculukta zamanla şunu fark ettim: Hayatımızı dolduran yalnızca sahip olduğumuz nesneler değil. Önümüzde duran ihtimaller, üstlendiğimiz sorumluluklar, vazgeçemediğimiz beklentiler ve sürekli değerlendirmeye çalıştığımız seçenekler de hayatımızda yer kaplıyor.
Bir gardıropta kullanmadığımız kıyafetleri tutmakla, takvimimizde gerçekten istemediğimiz işlere yer açmak arasında bir benzerlik var. İkisinde de bir ihtimali bırakmak istemiyoruz.
Belki bir gün giyerim. Belki bu fırsat bir daha karşıma çıkmaz. Belki ileride ihtiyacım olur. Belki hayır dersem pişman olurum.
Bu düşüncelerin hepsi zaman zaman haklı olabilir. Ama hayatımızı sürekli bu ihtimallere göre düzenlediğimizde bugün gerçekten istediğimiz şeylere ne kadar yer kalıyor?
Yaşamda Sadeleşme Modeli'nin temelinde de bu ayrımı yapabilmek var.
Sadeleşmek, kendimizi imkânlardan mahrum bırakmak değil. Zamanımızı, enerjimizi, dikkatimizi ve kaynaklarımızı neye ayıracağımızı daha bilinçli seçebilmek. Bazen bunun için daha az eşyaya sahip olmak gerekiyor. Bazen bir sorumluluğu bırakmak, bazen bir beklentiyi sorgulamak, bazen de önümüzdeki on seçenekten yalnızca birine yönelmek. Çünkü amaç hayatı küçültmek değil, seçtiğimiz hayatın içinde gerçekten yaşayabilmek. İşte son kitabım Bırak Artık sadeleşmeye ve bırakabilmeye buradan yaklaşıyor.
Peki, bu kadar fazla seçenek içinde neyi seçeceğiz?
Bütün seçenekleri değerlendirmek zorunda olmadığımızı kabul ettiğimizde başka bir soruyla karşılaşıyoruz: Hangisini seçeceğiz?
Bence burada yapılabilecek en önemli şey, seçimi seçeneklerin kendisinden başlatmamak.
Önce kendi ihtiyacımıza bakmak. Bir eğitime başlamadan önce gerçekten ne öğrenmek istediğimizi, bir satın alma kararı vermeden önce hangi ihtiyacımızı karşılamaya çalıştığımızı, takvimimize yeni bir iş eklemeden önce hayatımızda neye yer açmak istediğimizi düşünmek. Ve şu üç soruyu sormak:
Bunu gerçekten istiyor muyum, yoksa yalnızca mümkün olduğu için mi düşünüyorum?
Buna evet dersem hayatımdaki hangi şeye daha az yer kalacak?
Bu seçim benim önceliklerimle mi ilgili, yoksa bir fırsatı kaçırma korkusuyla mı?
Her seçimde uzun uzun düşünmek zorunda değiliz. Hatta hayatımızdaki bazı küçük kararları önceden netleştirmek zihinsel yükümüzü azaltabilir. Ama bizim için önemli olan seçimlerde, dışarıdaki seçeneklere bakmadan önce kendimize dönmek büyük fark yaratabilir. Çünkü mesele her zaman en iyi seçeneği bulmak değil. Bazen kendimiz için yeterince iyi olanı fark edip onunla devam edebilmek.
Özgürlük her kapıyı açık tutmak değildir
İşin özü seçeneklerimizin olması elbette kıymetli. Bize hareket alanı, yeni deneyimler ve hayatımızı değiştirebilme imkânı sunuyor. Ama seçenek sahibi olmakla özgürce seçim yapabilmek aynı şey değil. Önümüzde yüzlerce ihtimal olabilir. Yine de hiçbirinden vazgeçemediğimiz için olduğumuz yerde kalabiliriz.
Ya da seçeneklerimiz daha sınırlı olabilir ama ne istediğimizi bilerek, seçtiğimiz şeyin sorumluluğunu alarak hayatımızı sürdürebiliriz.
Bence özgürlük biraz da burada başlıyor. Her ihtimali değerlendirmek zorunda olmadığımızı, her fırsatı kullanmak zorunda olmadığımızı, mümkün olan her şeyi hayatımıza almak zorunda olmadığımızı kabul ettiğimiz yerde. Çünkü hayatımız yalnızca seçtiklerimizle değil, seçmediklerimizle de şekilleniyor.
Fazla seçenek tek başına özgürlük değildir. Özgürlük, neye yer açacağını seçebilmek ve seçmediklerini geride bırakabilmektir.

Yorumlar